Cumhuriyet’in ilanından sonra ülkemizde tüm kentlerde görülen mimari değişim, yeni bir düzen ve yeni bir anlayışın nesnel karşılığı olarak dikkat çeker. Her kent gibi İzmit’te de Cumhuriyet’in getirdiği yeniliklerin izini yapıların üzerinden sürmek mümkündür. Kocaeli Mimarlar Odası ile Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi Mimarlık Bölümü işbirliği içinde gerçekleştirilen ve Mimarlık Tarihi Anabilim Dalı Başkanı Yrd. Doç. Dr. Oya Şenyurt tarafından inceleme ve araştırmaları yapılan “İzmit’te Cumhuriyet DönemiYapıları”na ilişkin bir kent rehberi çalışması, Cumhuriyet Dönemi yapılarının da tarihi bir değer olarak önemleri konusunda İzmitlileri bilgilendirecektir.

Yrd. Doç. Dr. Oya Şenyurt tarafından yapılan araştırmalar, kentin Cumhuriyet’in 25. yılında geldiği noktanın dikkat çekici olduğunu ve bugün ayakta kalan, 1940’ların sonuna ait yapıların, İzmit’teki modern mimarinin yorumu olarak önem kazandığını göstermektedir.

Halkevi binasının gerek mimari yorum olarak, gerekse mimarının tanınmışlığı nedeniyle kentte Cumhuriyet’in bir simgesi olmasının yanısıra, İzmitli müteahhitler tarafından inşa edilen diğer Cumhuriyet dönemi yapılarının, iki ayrı dönem aralığında ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Bunlardan en önemlileri, Cumhuriyet’in ilanından sonraki ilk yirmi yıl  içinde çeşitli aralıklarla inşa edilen, Ulugazi İlkokulu, Sümer İlkokulu, Birinci, ikinci kağıt selüloz, kaolin, klor-alkali fabrikaları ve Seka Kağıt Fabrikası’nın yaptırdığı 105 evdir.

 

Büyük ölçüde 1947 yılından sonra tamamlanan ikinci grup yapıların inşası, II. Dünya Savaşı nedeniyle yavaş ilerlemiştir. Bu döneme ait yapılar ülkenin savaş yıllarındaki en önemli eksikliklerinin İzmit’teki yansımaları olarak dikkat çeker. Özellikle Verem Savaş Dispanseri, savaş yıllarının hastalığı olan verem ile mücadelenin ön plana çıktığı bir dönemde inşa edilmiştir. Sık sık dönemin gazeteleri tarafından da İzmit halkının hastalıkla mücadelesinin nasıl olması gerektiği konusunda uyarılarda bulunulmuştur. Diğer taraftan, İzmit Lisesi, İzmit halkının 25 yıllık mücadelesinin bir sonucudur. İzmit ve çevresinde bir lise binasının olmaması sebebiyle bu bölgedeki binlerce öğrenci 25 sene boyunca eğitim yapamamışlar, maddi durumları iyi olanlar ise lise eğitimlerini İstanbul’da sürdürmüşlerdi. Savaş yılları nedeniyle tamamlanması uzun süren ve İzmitli zenginlerden bağış toplanarak yapılan İzmit Lisesi, II. Ulusal Mimari olarak bilinen üslupla, modern mimarinin arakesitinde inşa edilmiş ve mimari değerinin ötesinde bulunduğu meydana anlam katmıştır. Bugün tanınmayacak hale gelen İzmit Devlet Hastanesi, İzmit’te yanan bir başka hastanenin yerine 110 yataklı olarak büyük zorluklarla inşa edilmiştir. Diğer taraftan, Türkiye’de 1940’larda etkili olan II. Ulusal Üslubun kentteki iyi örneklerinden biri, Endüstri Meslek Lisesi binasıdır. Cumhuriyet’in eğitim politikalarından meslek adamı ve sanayiye ara kadrolar yetiştirme amacıyla kurulan İzmit’teki meslek lisesi, hem eğitim hedefi, hem de mimari değeri açısından önem kazanmaktadır. Adları geçen ve ayakta kalan tüm bu yapılar, anı değerleri ile kentin hafızasında yer edinmiştir, İzmit’in yeni kuşakları için gelecekte yaşatılabilmeleri ve korunmaları gereklidir.

 

Yrd. Doç. Dr. Oya Şenyurt (Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi Mimarlık Bölümü Mimarlık Tarihi Anabilim Dalı Bşk.)